Przejdź do treści
Ziarno i grzęda zapiski z zagrody · Podlasie · kury od 2020

Wentylacja kurnika: ile cm² otworu na kurę i skąd szron na suficie

Kura oddaje do powietrza kurnika około 200 g wody na dobę. W mróz metr sześcienny zimnego powietrza wynosi z kurnika mniej niż gram tej wody, więc na każdą kurę trzeba przewietrzyć 10–15 m³ na godzinę. Rozpisuję, skąd te liczby i ile to centymetrów kwadratowych otworu.

Zapisała
Bożena Radecka
Data
Rubryka
Kurnik
Otwór wentylacyjny pod okapem drewnianego kurnika, zasłonięty siatką, z drewnianą zasuwą, w mroźny poranek

Pierwszy kurnik rozebraliśmy po dwóch zimach, bo zgnił od środka. W zapisku o metrażu kurnika podałam proporcje, których używam: około 300 cm² wylotu i 150 cm² wlotu na kurę. Uczciwie dopisałam też jedno: to nie są normy.

Tutaj rozpisuję rachunek, którym je sprawdziłam, krok po kroku. Norm dla przydomowego kurnika nie ma, ale da się policzyć trzy pozycje: ile wody oddają kury, ile tej wody wyniesie zimne powietrze i ile powietrza przepuści otwór o danym przekroju. Wyszło, że moje proporcje są w porządku zimą. Za duże nie są.

Ile wody oddaje kura

Najlepsze źródło, jakie znalazłam, to raport grupy roboczej CIGR, Międzynarodowej Komisji Inżynierii Rolniczej, z 2002 roku. Dotyczy ciepła i wilgoci w budynkach inwentarskich. Podaje równania dla kur utrzymywanych na ściółce, w warunkach północnoeuropejskich, na poziomie całego budynku. To ważna rzecz, bo wtedy liczy się nie tylko para z oddechu. Wchodzi też woda odparowana z odchodów i ściółki.

Rachunek ma trzy stopnie. Całkowite ciepło od kury przy 20°C to 6,8 × m0,75 + 25 × Y watów, gdzie m to masa kury w kilogramach, a Y to masa jaj znoszonych na dobę. Przy niższej temperaturze ciepła jest więcej: o 2% na każdy stopień poniżej 20°C. Część tego ciepła to ciepło jawne, które ogrzewa powietrze. Reszta idzie na odparowanie wody, a 0,680 Wh odparowuje 1 g wody.

Podstawiłam kurę 1,9 kg. Tyle ważą nioski towarowe w wytycznych Hy-Line. Do tego 50 g jaj na dobę, bo tę wartość raport przyjmuje dla kur nieśnych.

Woda oddawana przez kurę na ściółce. Obliczenia własne z równań 18, 26 i 35 raportu CIGR (2002) dla kury 1,9 kg.
Temperatura w kurnikuCiepło razemNa odparowanieWoda na dobę6 kur
20°C12,3 W5,6 W197 g1,18 kg
10°C14,7 W5,6 W197 g1,18 kg
5°C15,9 W5,8 W205 g1,23 kg
0°C17,2 W6,2 W218 g1,31 kg

Dwieście gramów wody na kurę na dobę. Od zera do dwudziestu stopni prawie tyle samo. Dla porządku sprawdziłam to z drugiej strony: wytyczne Hy-Line podają, że nioska pije 157–228 ml wody dziennie przy 21–27°C. Rząd wielkości się zgadza. Co kura wypije, to w większości odda.

Wykresy w raporcie kończą się na 0°C, więc dalej nie liczę. Do zimowego rachunku biorę 9 g wody na godzinę na kurę, czyli wartość dla zera.

Ile powietrza trzeba zimą

Powietrze wynosi wodę tylko w tej ilości, o jaką powietrze wychodzące z kurnika jest wilgotniejsze od wchodzącego. Latem to dużo. Zimą bardzo mało, bo zimne powietrze prawie nie mieści pary.

Policzyłam to ze wzorów Światowej Organizacji Meteorologicznej na prężność pary nasyconej. Kilogram nasyconego powietrza przy 0°C mieści 3,8 g wody. Przy −10°C mieści już tylko 1,6 g nad lodem. Przy −20°C: 0,6 g.

Przyjęłam typową mroźną noc: na dworze −10°C i wilgotność 90%. W kurniku 4 stopnie cieplej, czyli −6°C. O ile cieplej jest w nieogrzewanym kurniku niż na dworze, zależy od ścian i liczby kur. Czterech stopni nie zmierzyłam, to założenie do rachunku.

Wilgotność i punkt szronu w kurniku przy −6°C w środku i −10°C, 90% na dworze, przy 9 g wody na godzinę od kury. Obliczenia własne, wzory WMO.
Powietrze na kuręWoda w kg powietrzaWilgotność w kurnikuPunkt szronu
1 m³/h8,6 gponad 100%woda się skrapla
2 m³/h5,1 gponad 100%woda się skrapla
5 m³/h3,0 gponad 100%woda się skrapla
10 m³/h2,3 g95%−6,0°C
15 m³/h2,1 g85%−7,2°C
20 m³/h2,0 g80%−7,8°C

„Ponad 100%” w tabeli oznacza, że powietrze tyle wody nie uniesie. Nadmiar nie znika, tylko osiada na deskach, na dachu, w ściółce. Przy jednym metrze sześciennym na kurę rachunek każe powietrzu nieść wodę, która przy −6°C może wyjść tylko jako szron.

Wniosek z tabeli: w nieogrzewanym kurniku przy mrozie potrzeba 10–15 m³ powietrza na godzinę na kurę. Sześć kur to 60–90 m³/h.

Dlaczego fermy liczą dziesięć razy mniej

Wytyczne Hy-Line podają tabelę minimalnej wentylacji dla kurników fermowych. Przy −12°C na dworze to 700–1050 m³/h na tysiąc kur, czyli 0,7–1,05 m³/h na kurę. Dziesięć razy mniej niż u mnie.

Sprzeczności tu nie ma. Wytyczne zakładają, że w kurniku jest 18–25°C. Powietrze ogrzane do 18°C przy 60% wilgotności niesie 7,8 g wody w kilogramie. Do wyniesienia tych samych 9 g na godzinę wystarcza więc według mojego wzoru 1,2 m³/h. W ciepłym budynku każdy metr sześcienny wynosi dużo wody. W zimnym prawie nic, więc trzeba go przepuścić więcej.

Kto przepisze liczbę z tabeli fermowej do przydomowego kurnika bez ogrzewania, zrobi dokładnie to, co ja zrobiłam w pierwszym kurniku.

Przy okazji: rozporządzenie o utrzymywaniu zwierząt gospodarskich wymaga w § 8 ust. 1, żeby wilgotność i stężenie gazów w kurniku utrzymywać „na poziomie nieszkodliwym dla zwierząt”. Bez liczb dla kur niosek. Liczby są tylko dla kurcząt brojlerów przy dużej obsadzie, w § 37: amoniak do 20 ppm, dwutlenek węgla do 3000 ppm, a przy mrozie na dworze średnia wilgotność do 70%. Policzyłam, ile powietrza trzeba, żeby przy −6°C w kurniku zejść do 70%. Wyszło 70 m³/h na kurę. W nieogrzewanym kurniku to nierealne. Dla przydomowego stada nie jest to wymóg, tylko punkt odniesienia.

Ile cm² otworu na kurę

W kurniku bez wentylatora powietrze pcha różnica temperatur: ciepłe i lżejsze ucieka górą, zimne wchodzi dołem. Szkocki instytut rolniczy SAC w nocie o wentylacji budynków inwentarskich pisze, że otwory liczy się na ten właśnie ciąg termiczny. Musi on wystarczyć w bezwietrzne dni, zwłaszcza późną jesienią. Wiatr dokłada swoje, ale nie można na nim polegać.

Wzór na przepływ przez otwór pod wpływem ciągu termicznego wzięłam z dokumentacji programu EnergyPlus, Departamentu Energii USA. Dokumentacja cytuje podręcznik ASHRAE:

Q = CD × A × √(2 × g × h × ΔT / T)

Q to przepływ w m³/s, A przekrój wlotu w m², g = 9,81 m/s², ΔT różnica temperatur w kelwinach, T temperatura w kurniku w kelwinach. Współczynnik wypływu CD = 0,40 + 0,0045 × ΔT, czyli około 0,42. Wysokość h liczy się od środka dolnego otworu do poziomu, na którym ciśnienie w środku i na zewnątrz się równa. Przy dwóch otworach ten poziom leży bliżej większego z nich. Z równości przepływu przez oba otwory wychodzi h = H / (1 + (Awlotu / Awylotu)²), gdzie H to różnica wysokości między środkami otworów. Przy wylocie dwa razy większym od wlotu h = 0,8 H.

Najpierw sprawdziłam swoje proporcje dla sześciu kur: wlot 900 cm², wylot 1800 cm², środki otworów 1,5 m od siebie.

Przepływ przez otwory 150 i 300 cm² na kurę, sześć kur, 1,5 m różnicy wysokości, −6°C w kurniku. Obliczenia własne, bez wiatru.
Różnica temperaturOba otwory otwarteWylot przymknięty do połowyOba przymknięte do połowy
2 K9,3 m³/h na kurę7,3 m³/h4,6 m³/h
4 K13,4 m³/h na kurę10,6 m³/h6,7 m³/h
6 K16,7 m³/h na kurę13,2 m³/h8,4 m³/h

Przy czterech stopniach różnicy oba otwory otwarte dają 13 m³/h na kurę, czyli tyle, ile wyszło z bilansu wody. Wylot przymknięty do połowy daje jeszcze 10–11 m³/h. To jest granica. Przymknięcie obu otworów do połowy spycha kurnik w strefę, w której tabela z poprzedniego kroku pokazuje szron.

Dla innych kurników rozpisałam przekrój potrzebny na jedną kurę. Warunek: przy różnicy 4 K ma przejść 10 m³/h. Wylot zawsze dwa razy większy od wlotu.

Przekrój otworów na kurę dla 10 m³/h przy ΔT = 4 K i −6°C w kurniku. Obliczenia własne ze wzoru na ciąg termiczny.
Różnica wysokości między środkami otworówWlot na kuręWylot na kurę
1,0 m137 cm²274 cm²
1,5 m112 cm²224 cm²
2,0 m97 cm²194 cm²

Niski kurnik potrzebuje większych otworów, bo ma słabszy ciąg. Kurnik w formie skrzyni na nóżkach, w którym od wlotu do wylotu jest metr, potrzebuje prawie 140 cm² wlotu na kurę. Moje 150 i 300 cm² mieszczą się w tej tabeli z niewielkim zapasem.

Przekrój liczy się w świetle, czyli to, przez co powietrze faktycznie przechodzi. Siatka i listwy zasuwy zabierają część otworu. Otwór w desce robię więc trochę większy niż wynik z tabeli.

Gdzie dać wlot i wylot

Przekrój kurnika z obiegiem powietrza: wlot nisko przy podłodze, wylot pod kalenicą po przeciwnej stronie, strumień przechodzi ponad grzędą.
Wlot nisko, wylot wysoko, po przekątnej. Im większa różnica wysokości między nimi, tym mocniejszy ciąg.

Rachunek z poprzedniego kroku ma sens tylko przy jednym układzie: wlot jest nisko, a wylot wysoko. Dwa otwory na tej samej wysokości nie dają ciągu termicznego, bo h spada do zera. Wtedy wentyluje tylko wiatr. W bezwietrzną mroźną noc: nic.

Wylot daję pod samą kalenicą albo w najwyższym miejscu ściany przy dachu jednospadowym. Wlot nisko, po przeciwnej stronie, żeby powietrze przeszło przez całe wnętrze. Nad grzędą żadnego otworu. Kura śpiąca w strumieniu zimnego powietrza marznie, nawet jeśli w kurniku jest sucho.

Zasuwa zamiast zatyczki

Przy −20°C pojawia się pokusa, żeby wszystko zatkać. Tabela z kroku drugiego pokazuje, co wtedy dzieje się z wodą: zostaje w środku.

Na wylocie mam deskę przesuwaną na dwóch listwach. Przy dużym mrozie przesuwam ją do połowy i dalej nie. Wlotu nie ruszam. Otwory od zewnątrz zasłania siatka ocynkowana o drobnym oczku, przybita zszywkami i przykryta listwą. Chodzi o to, żeby otworem nie weszła kuna ani szczur. Jak zabezpieczam resztę kurnika, pisałam w zapisku o jastrzębiu i kunie.

Skąd szron na suficie

Szron siada na desce wtedy, gdy deska jest zimniejsza niż punkt szronu powietrza w kurniku. Cienki dach z deski i papy nocą ma temperaturę bliską tej na dworze, bo nic go od środka nie grzeje.

Punkt szronu powietrza w kurniku przy różnej temperaturze i wilgotności. Obliczenia własne, wzory WMO.
Powietrze w kurnikuSzron na desce zimniejszej niż
0°C, 90%−1,3°C
0°C, 80%−2,7°C
0°C, 70%−4,3°C
−5°C, 90%−5,7°C
−5°C, 80%−7,0°C

Jeśli na dworze jest −10°C, a dach od spodu niewiele cieplejszy, to jest on zimniejszy od każdego punktu szronu z tej tabeli. Szron pojawi się przy każdej z tych wilgotności. Jedyny sposób, żeby go nie było, to trzymać wilgoć w kurniku blisko tej z dworu. Czyli wietrzyć, a nie grzać. Dlaczego dogrzewanie kurnika nie pomaga, opisałam w zapisku o zimie w kurniku.

Stąd mój poranny sprawdzian. Wchodzę do kurnika o siódmej, zanim cokolwiek otworzę, i patrzę pod dach. Szron na deskach znaczy, że powietrza było za mało. Nie ma znaczenia, co wyszło z kalkulatora. Kalkulator nie wie, ile naprawdę jest cieplej w moim kurniku niż na dworze. Nie wie też, ile wody paruje z mojej ściółki. Rachunek mówi, od czego zacząć. Deski mówią, czy wyszło.

Czego ten rachunek nie obejmuje

  • Wiatru. W wietrzną noc przez te same otwory przejdzie więcej powietrza. Tabela jest więc liczona na najgorszy przypadek, bezwietrzny.
  • Lata. Latem ciągu termicznego prawie nie ma, bo w kurniku jest tak samo ciepło jak na dworze. A wody trzeba wynieść tyle samo. Latem otwieram drzwi i okno na siatce. Otwory z tego zapisku to za mało.
  • Amoniaku. Wentylacja, która usuwa wodę, usuwa też amoniak. Ale stężenia nie policzę bez pomiaru, a miernika nie mam. Kurnik, w którym po wejściu szczypie w oczy, ma za mało powietrza albo za mokrą ściółkę.
  • Zdrowia kur. Jeśli kury kaszlą albo kichają, to sprawa do lekarza weterynarii, a nie do tabeli wentylacji.

Źródła

  1. S. Pedersen, K. Sällvik (red.), „Climatization of Animal Houses. Heat and moisture production at animal and house levels”, 4th Report of CIGR Working Group, Research Centre Bygholm, Danish Institute of Agricultural Sciences, 2002 — równanie 18 (ciepło całkowite kur na ściółce), 26 (korekta na temperaturę dla drobiu), 35 (ciepło jawne kur na ściółce na poziomie budynku), 0,680 Wh na gram odparowanej wody. cigr.org (PDF)
  2. Hy-Line Brown Commercial Layers — Management Guide, listopad 2018: masa ciała niosek, pobranie wody 157–228 ml dziennie przy 21–27°C, tabela minimalnej wentylacji w m³/h na 1000 ptaków (przy −12°C: 700–1050), zalecane 18–25°C i 40–60% wilgotności w kurniku. hyline.co.uk (PDF)
  3. World Meteorological Organization, „Guide to Meteorological Instruments and Methods of Observation”, WMO-No. 8, wydanie 2008, rozdz. 4, załącznik 4.B: prężność pary nasyconej nad wodą i nad lodem, punkt rosy i szronu. weather.gov (PDF)
  4. EnergyPlus Engineering Reference, wersja 8.3 (U.S. Department of Energy), rozdz. „Ventilation by Wind and Stack with Open Area”: wzór na przepływ wywołany ciągiem termicznym i współczynnik wypływu CD = 0,40 + 0,0045 ΔT, za ASHRAE Handbook of Fundamentals 2009, rozdz. 16. bigladdersoftware.com
  5. G. M. Sharp, „Ventilation of cattle and sheep buildings”, Technical Note TN610, Scottish Agricultural College, marzec 2008: projektowanie wentylacji naturalnej na ciąg termiczny w bezwietrzne dni. sruc.ac.uk (PDF)
  6. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 15 lutego 2010 r. w sprawie wymagań i sposobu postępowania przy utrzymywaniu gatunków zwierząt gospodarskich, dla których normy ochrony zostały określone w przepisach Unii Europejskiej (Dz.U. 2010 nr 56 poz. 344 ze zm.) — § 8 ust. 1 (obieg powietrza, wilgotność i stężenie gazów na poziomie nieszkodliwym), § 37 pkt 4 (brojlery: NH₃ do 20 ppm, CO₂ do 3000 ppm, wilgotność do 70% przy temperaturze na zewnątrz poniżej 10°C). ISAP

Wodę od kury, wilgotność i punkt szronu w kurniku, przepływy przez otwory i przekroje na kurę policzyłam sama. Założenia (kura 1,9 kg, 9 g wody na godzinę, −10°C i 90% na dworze, 4 K różnicy temperatur, 1,5 m między otworami) podałam w tekście, żeby dało się podstawić własne.